Ларыса Геніюш

Дзяцінства і юнацтва

Нарадзілася 9 жніўня 1910 года ў маёнтку Жлобаўцы Волпинской воласці Гродзенскага павета (Ваўкавыск, Ваўкавыскі раён Гродзенскай вобласці, вуліца Перамогі, дом 40) у шматдзетнай сям'і заможнага селяніна-землеўладальніка. Вучылася ў польскай школе, у 1928 годзе скончыла Ваўкавыскага польскую гімназію. У гэты час знаёміцца ​​з сусьветнай літаратурай - польскай, скандынаўскай, ангельскай класікай. Пачынае пісаць вершы.

Жыццё ў Празе

3 лютага 1935 года выходзіць замуж за студэнта-медыка Івана Геніюша, які вучыўся ў Карлавым універсітэце ў Празе. У 1937 годзе, пасля нараджэння сына Юрыя, выязджае да мужа ў Прагу. Там суседкай Геніюшаў была Аляксандра Косач-Шыманоўская - сястра Лесі Украінкі - аўтара, чыя творчасць аказала на Ларысу вялікі ўплыў. Свае першыя вершы паэтка апублікавала ў 1939 годзе ў берлінскай газеце беларускіх эмігрантаў-нацыяналістаў "Раніца". Першым рэдактарам газеты быў Фабіян Акінчыц. У 1942 годзе ўбачыў свет першы зборнік яе паэзіі "Ад родных ніў», напоўнены настальгіяй і разважаннямі пра лёс пакінутай ёй Радзімы.

Калі Чырвоная армія ў 1939 годзе ўступіла на тэрыторыю Заходняй Беларусі, бацька Ларысы Антон Міклашэвіч быў расстраляны, а маці і дзве сястры сасланыя ў Казахстан. У сакавіку 1943 гады, паводле завяшчання прэзідэнта Беларускай Народнай Рэспублікі Васіля Захаркі, Ларыса Геніюш прызначаецца Генеральным Сакратаром Ураду БНР у эміграцыі. Яна захоўвае і парадкуе архіў БНР, дапамагае беларускім эмігрантам, палітычным уцекачам і ваеннапалонным. Найбольш каштоўную частку архіву яна адправіла ў недаступнае для органаў НКУС і МДБ месца. Пазней савецкія праваахоўныя органы будуць дапытваць паэтку, каб атрымаць звесткі аб гэтым архіве (беларускіх нацыяналістаў, у тым ліку трэцяга прэзідэнта БНР Васіля Захаркі, савецкая прапаганда адлюстроўвала як нацысцкіх прыслужнікаў).

Абвінавачванні ў супрацоўніцтве з нацыстамі

Некаторыя гісторыкі лічаць, што 27 чэрвеня 1941 году Ларыса Геніюш падпісала зварот «Беларусаў пратэктарата Чэхіі і Маравіі» да Адольфу Гітлеру, які пачынаецца словамі:

Бачучы, што Вялікі Павадыр Нямецкага Народу Адольф Гітлер павёў сваю непераможную нямецкую армію на Усход Эўропы дзеля барацьбы і поўнага зьнішчэньня бальшавізму, бальшавікоў- камуністых і жыдоў, якія ўжо больш як 20 гадоў уціскаюць і нішчаць наш беларускі народ...

Сама паэтка настойвала, што подпіс была сфальсіфікаваная. У сваіх лагерных успамінах яна пісала:

Я нічога не хавала, паколькі віна мая складалася толькі ва ўдзеле ў Камітэце самадапамогі ў Празе, дзе я была скарбнікам. Ад гэтага я не адмаўлялася, але Коган (следчы) паказаў мне аднойчы архіў Камітэта, які яшчэ ў 1942 годзе «знік» з кватэры Ермаченко (Юльян Ермаченко - кіраўнік беларускай Самадапамогі ў Празе). Тут я ўразілася! Тэлеграму ніхто з беларусаў не падпісаў, але на бланку, пад яе тэкстам, былі акуратна, пад капірку выведзеныя подпісы ўсіх беларусаў, якія былі і не былі на тым сходзе! Мне стала да агіды брыдка. Такая дзяржава, якое трымаецца на хлусні, на падмане, на падробных дакументах, брыдка! У гадзіну наистрашнейшей небяспекі, аблытаны нацысцкай хітрасцю, людзі ўсё ж адважыліся не падпісаць той тэлеграмы, а тут «падпісваюць» за іх праз капірку, анулюем ўсё чалавечае, якое захавалася ў людзях у цяжкі час. Не, гэта горш, подлая самага нізкага ... Мне прыпомнілася Вольфсон, стары габрэй, які разам з сям'ёй ратаваўся ў гэтым маленькім Камітэце і таксама быў на тым сходзе, як кожны, паколькі ўсе мы атрымалі запрашэнні. Што ён сказаў бы, калі б убачыў такую ​​сваю падробленую подпіс пад той тэлеграмай!

Мы як людзі без грамадзянства (на акупаванай фашыстамі Чэхіі - заўв. Перакл.) Павінны былі быць зарэгістраваныя недзе, і якая розніца - у рускай «фертрафенштел» або ў Беларускім камітэце? Усе замежнікі, пачынаючы з габрэяў, былі ў немцаў пад асабліва строгім наглядам, а я як паэт у асаблівасці.

Арышт і асуджэнне

Пасля вызвалення Чэхіі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, Ларыса з мужам і сынам жыве пад Прагай, у мястэчку Вімперк. 5 сакавіка 1948 года органы МГБ арыштоўваюць Ларысу і Янку. Абодва знаходзяцца ў турмах Чэхаславакіі, Львова, з кастрычніка 1948 года ў турме ў Мінску. Тут Ларысу дапытвае сам міністр дзяржбяспекі Лаўрэнцій Цанава.

7 лютага 1949 года Ларысу і Івана Геніюшаў асуджаюць на 25 гадоў пазбаўлення волі ў выпраўленча-працоўных лагерах. Паэтка адбывала пакаранне ў лагерах Інта і Абедзь (Комі АССР), а таксама ў Мардоўскай АССР. Камісія Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 30.05.1956 г. абвінавачванне прызнала абгрунтаваным, але тэрмін пакарання быў зменшаны да 8 гадоў. Геніюшы выходзяць на волю ў 1956 годзе.

Трагічная лёс і іншых Міклашэвіч: у Казахстане памерла маці і дзве сястры. Брат Аркадзь - салдат арміі Андэрса - загінуў 27 ліпеня 1944 году ў бітве пад Монтэ Касіна ў Італіі. Іншы брат, Расціслаў, загінуў у красавіку 1945 года пад Берлінам у войску Берлінга.

Гады ў Зэльве

Пасля вызвалення Ларыса пасялілася на радзіме мужа ў пасёлку Зэльва Гродзенскай вобласці. Ўсё астатняе жыццё Геніюшы адмаўляліся прыняць савецкае грамадзянства. 27 гадоў зэльвенскай жыцця паэткі прайшлі пад наглядам КДБ. Янку Геніюш дазволілі падзарабляць у раённай паліклініцы. У 1979 годзе, пасля смерці мужа, Ларысе прызначылі мізэрную пенсію. Паэтцы таксама не дазвалялі паехаць да сына, які жыў у Беластоку сіратою пры жывых бацьках.

Амаль дзесяць гадоў пасля вызвалення творчасць паэткі была пад забаронай. Упершыню яе послелагерные вершы трапілі на старонкі беларускіх часопісаў у 1963 годзе. Толькі ў 1967 годзе, дзякуючы тагачаснаму Старшыні Вярхоўнага Савета БССР Максіму Танку, быў выдадзены першы ў Беларусі зборнік твораў Ларысы Геніюш «Невадам зь Нёмана», які на грамадскіх пачатках адрэдагаваў Уладзімір Караткевіч. У яго ўвайшло большасць вершаў са зборніка «Пекла родных ніў» з шэрагам цэнзурных купюр, а таксама вершы зельвинского перыяду.

У першым пасмяротным зборніку «Белы сон» (укладальнік і аўтар прадмовы - Барыс Сачанка) даслоўна паўтораныя ўсе чатыры выйшлі ў савецкі час кнігі, а да іх дададзены кіраўніка: «Вершы розных гадоў" (амаль усё, што было ў «Пекла родных ніў» і не патрапіла ў "Невадам з Нёмана", без купюр); «З пасмяротных публікацый" (большай часткай лагерныя вершы, без купюраў) і «З рукапіснага спадчыны» (вершы зельвинского перыяду, без купюр). Аўтарскія варыянты цэнзураваць вершаў ўзноўлены ў рэпрынтныя выданні «Пекла родных ніў», у зборніках «Выбраныя вершы» і «Выбраныя творы". Шмат вершаў і лістоў дагэтуль не апублікавана.

Апошнія гады і смерць

Ларыса Геніюш памерла ў 1983 годзе ў Зэльве і была пахавана побач з мужам.

У 1999 годзе Беларускі Хельсінкскі камітэт звярнуўся ў Пракуратуру Рэспублікі Беларусь з хадайніцтвам аб адмене прысуду адносна Ларысы і Івана Геніюшаў. Пракуратура пераадрасавала зварот у Вярхоўны Суд, адкуль прыйшоў адмову з фармулёўкай, што паэтка «абгрунтавана не падлягае рэабілітацыі». Але прычыны адмовы невядомыя, бо, паводле ліста зь Вярхоўнага суда, «яны могуць быць паведамленыя толькі самой рэпрэсаванай».

18 студзеня 2006 года адбылася прэзентацыя музычнай складанкі на вершы Ларысы Геніюш - «Жыць для Беларусі». На дыску - песні розных груп і выканаўцаў. У ім можна пачуць і голас самой паэткі. Зборнік прысвечаны 95-й гадавіне з дня нараджэння Ларысы Геніюш.

 

БИОГРАФИИ
Паэт Беларусі
Пісьменнік Беларусі
Пісьменнік Беларусі
Пісьменнік Беларусі
Пісьменнік Беларусі